همهء مراتب آشنا و مناسب است ، چنان‌كه فرموده‌اند : انسان عالم صغير و نمونهء عالم كبير است « 1 » وظيفه‌دار است كه خود را شبيه اين عالم كبير نمايد ، پس به حكمت نظرى بينش پيدا كند كه آن مراتب مرتبهء در عالم كبير نيز در وجود خود موجود است و به حكمت عملى آن مراتب را كما هو حقه يعنى همچنان كه خدا خواسته و در عالم كبير مقرّر داشته ، در وجود خود به همان قرار مقرّر دارد تا آنكه كمال تشبّه را كه وظيفهء او است ، حاصل كرده باشد و چون عالم بزرگ بكلّه و به تمام اجزائه دلالت بر ذات اقدس الهى كه جامع جميع اوصاف كماليّه است ، كند نفس انسانى هم پس از تشبّه تام به آن ، دليل او گردد ، عالم كبير را كتاب آفاقى حق گويند و نفس انسانى را كتاب انفسى و در هر دو كتاب آيات حق نوشته شده كه دلالت دارد بر ذات بىهمتاى او ، چنان‌كه گفته است : « سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ » « 2 » پس حضرت حق را سه كتاب است : يكى قرآن و ديگرى آفاق كه كليهء عالم وجود مراد است و يكى نفس ناطقهء انسانى و هر سه يكى است و مطابق يكديگر و لكن در سه نسخه و عمدهء وظيفهء انسانى مطابق نگاه داشتن نفس خود است با آن دو كتاب كه مطابقه و عدم مطابقهء آن به دست اختيار انسان گذارده شده است تا چه كند به حيوانيّت و بهيميّت گرايد و يا به شيطانيّت كه آيات نورانيّه و رحمانيّه را در اين صورت از خود محو كند و يا آنكه توفيق رفيق او گشته قدر گوهر خود را دانسته و شناخته به تمام صفات كمال اتّصاف يافته و رذايل حيوانيّه و شيطانيّه را از خود دور ساخته ، چنان كه امام صادق عليه السّلام فرموده است : « الصورة الانسانية اكبر حجج اللّه على خلقه و هى الكتاب الذى كتبه بيده » « 3 » پس غرض از دانستن آن دو كتاب كه كتاب تكوين و تدوين باشد ، دانش نفس و شناخت تحقّق او است با آيات آن دو كتاب و به

--> ( 1 ) - منسوب به على عليه السّلام است : « أ تزعم انك جرم صغير * و فيك انطوى العالم الاكبر » . ( 2 ) - فصّلت / 53 : به زودى نشانه‌هاى خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آنها نشان مىدهيم تا آشكار گردد كه او حق است . ( 3 ) - صورت انسانى بزرگترين حجّتهاى الهى بر خلق عالمند و آنها همان كتابى هستند كه خداوند به دست قدرت خود نگاشته است ، همين مضمون در اشعار منسوب به امير المؤمنين عليه السّلام نيز آمده است كه خطاب به انسان مىفرمايد : « و انت الكتاب المبين الذى * بأحرفك يظهر المضمر . . . »